आत्मदाहदेखि अमानवियतासम्मका घटना बढ्दै

इटहरी । गत जेठदेखि असार अन्तिम सातासम्म घटेका घटनाहरू समाचार मात्र होइनन्, यी घटनाहरु समाजको ऐना पनि हुन् । केही घटनाले एउटा व्यक्तिको पीडा देखाउँछन् भने केहीले राज्यको कमजोरी उजागर गर्छन् । तर जब छोटो अवधिभित्र यस्ता घटनाहरूको श्रृंखला देखिन थाल्छ, त्यसले एउटा गम्भीर प्रश्न जन्माउँछ—के नेपाली समाज आफ्नो मानवीय चरित्र गुमाउँदै छ ?
मुलुकमा एकपछि अर्को गर्दै आत्मदाहको शृंखला चलेको छ । २०७९ माघ १० गते व्यवसायी प्रेम आचार्यले नयाँ बानेश्वरस्थित संघीय संसद् भवनअगाडि आत्मदाह गरे । त्यो आत्मदाह केवल एउटा व्यक्तिको मृत्यु थिएन, राज्यप्रतिको चरम निराशाको प्रतीक थियो । तीन वर्षपछि, २०८३ असार २५ गते त्रिपुरेश्वरस्थित राहदानी विभागअगाडि गणेश नेपालीले महानगर प्रहरीसँगको विवादपछि आत्मदाह गरे । त्यसको दुई दिनमै घरभित्रै अर्को आत्मदाहको घटना सार्वजनिक भयो । सर्लाहीमा एक युवकले आत्मदाहको प्रयास गरे । यसको मतलब गत बिहीबारदेखि शुक्रबारसम्म आत्मदाहका घटना घटे ।
जेठ पहिलो हप्ता सुर्खेतमा जीविकोपार्जनका लागि बेच्न ल्याइएको काफल नगर प्रहरीले सडकभरि पोखाइदियो । दमकमा युवतीको शव बोराभित्र हालिएको अवस्थामा भेटियो । कैलालीमा एउटा टेम्पोलाई सुरक्षाकर्मीले खोल्सातिर धकेलेको भिडियो सार्वजनिक भयो । काठमाडौंमा वैदेशिक रोजगारीका नाममा महिलालाई लाखौँ रुपैयाँ ठगी गर्ने गिरोह पक्राउ प¥यो । सिरहामा परीक्षामा जफत गरिएका सयौँ मोबाइल पानीमा डुबाएर नष्ट गरिए ।
यी घटना एक–अर्कासँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छैनन् । तर ति सबै घटनाले हामीभित्रको मानवीय संवेदना कमजोर बन्दै गएको प्रष्ट देखाएको छ । नेपाललाई बुद्धभूमि, व्यासभूमि र सहिष्णुताको भूमि भनेर चिनाइन्छ । इतिहासविद् डोरबहादुर विष्टले नेपाललाई शताब्दीयौँदेखि विविध जाति, भाषा, धर्म र संस्कृतिलाई एउटै सामाजिक सूत्रमा बाँध्न सफल समाजका रूपमा व्याख्या गरेका छन् । तर आज त्यही समाजमा विश्वास घट्दै, सम्बन्धहरू टुट्दै र व्यक्तिवाद हावी हुँदै गएको देखिन्छ ।
एक समय गाउँमा मेलापात हुन्थ्यो । घर बनाउँदा छिमेकी आउँथे । दुःख पर्दा गाउँ नै परिवार बन्थ्यो । अहिले एउटै घरभित्रका सदस्यहरूबीच पनि संवाद घटेको छ । सामाजिक सञ्जालमा हजारौँ साथी छन्, तर दुःख सुनाउने मान्छे कम हुँदै गएका छन् ।
दक्षिण अफ्रिकाको प्रसिद्ध उबुन्टु दर्शन भन्छ, “म छु, किनभने हामी छौँ ।“ तर आधुनिक नेपाली समाज विस्तारै “म मात्रै“ भन्ने संस्कृतितर्फ उन्मुख देखिन्छ । प्रतिस्पर्धा बढेको छ, सहकार्य घटेको छ । सफलता समाजप्रतिको योगदानले होइन, बैंक खाताले र सामाजिक सञ्जालको लोकप्रियताले मापन हुन थालेको छ ।
यस परिवर्तनको प्रभाव अपराधमा पनि देखिन्छ । नेपाल प्रहरीका अनुसार आर्थिक वर्ष २०७६÷७७ मा २,३०१ साइबर अपराधका उजुरी दर्ता भएकामा आर्थिक वर्ष २०८०÷८१ मा यो संख्या बढेर १९,७३० पुगेको थियो । आर्थिक वर्ष २०८१÷८२ मा मात्र १८,९२६ साइबर अपराध दर्ता भएका छन् । अब अपराध केवल सडकमा हुने चोरी वा डकैतीमा सीमित छैन; मोबाइलको स्क्रिनभित्रै ठगी, ब्ल्याकमेल र वित्तीय अपराध भइरहेको छ । त्यत्तिकै गम्भीर छ मानसिक स्वास्थ्यको अवस्था । 
आर्थिक वर्ष २०८०÷८१ मा नेपालमा ७,२२३ जनाले आत्महत्या गरे । अर्थात् दैनिक औसत २० जना । दक्षिण एसियामै उच्च आत्महत्या दर भएका मुलुकमध्ये नेपाल पर्नु चिन्ताजनक हो । पछिल्ला आत्मदाहका घटनाले देखाउँछन्, धेरै मानिस समस्या भन्दा बढी एक्लोपन र निराशासँग लडिरहेका छन् ।
पारिवारिक सम्बन्ध पनि फेरिएका छन् । सरकारी तथ्याङ्कअनुसार अहिले वार्षिक करिब २४ हजार सम्बन्धविच्छेदका मुद्दा दर्ता हुन्छन् । प्रति १०० विवाहमा ९.५८ सम्बन्धविच्छेद हुनु दशकअघि कल्पनासमेत गर्न कठिन थियो । संयुक्त परिवारको स्थान एकल परिवारले लियो । पुस्ताबीचको संवाद कमजोर भयो । हजुरबुवा–हजुरआमाले सुनाउने कथा र जीवनका अनुभवहरू मोबाइलको स्क्रिनले विस्थापित गरिदियो ।
नेपालको कुल जनसंख्याको करिब ४२.५ प्रतिशत अर्थात् १ करोड २४ लाख युवा १६ देखि ४० वर्ष उमेर समूहका छन् । यही पुस्ता देशको शक्ति हो । तर यही पुस्ताको ठूलो हिस्सा बेरोजगारी, पलायन, मानसिक तनाव, डिजिटल लत र भविष्यप्रतिको अनिश्चितताले ग्रस्त देखिन्छ । सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय भए पनि समुदायमा उनीहरूको प्रत्यक्ष सहभागिता कमजोर बन्दै गएको छ ।
अर्कोतर्फ, राज्यका निकायप्रतिको नागरिक विश्वास पनि चुनौतीमा परेको छ । जब नागरिकले न्याय खोज्ने ठाउँमा अपमान महसुस गर्छ, जब कानुन लागू गर्ने निकायको व्यवहार नै विवादको विषय बन्छ, जब साना व्यवसायीको श्रम सडकमा पोखिन्छ, तब लोकतन्त्रको आत्मा कमजोर हुन्छ । राज्यप्रतिको विश्वास घट्नु कुनै पनि समाजका लागि सबैभन्दा ठूलो जोखिम हो । तर यो निराशाको कथा मात्र होइन । संसारका धेरै देशले यस्तै चुनौतीबाट सिकेका छन् । सिंगापुरले विद्यालयदेखि राष्ट्रिय पहिचान र नागरिक जिम्मेवारी सिकायो । जापानले अनुशासनलाई पाठ्यपुस्तकभन्दा व्यवहारबाट सिकायो । फिनल्यान्डले सामाजिक विश्वासलाई विकासको आधार बनायो । भुटानले आर्थिक वृद्धिभन्दा मानिसको खुसीलाई विकासको मापदण्ड बनायो ।
नेपालले पनि अब केवल सडक, पुल र भवन निर्माणलाई मात्र विकासको मापन बनाउनु हुँदैन । सामाजिक पूँजी, नागरिक विश्वास, मानसिक स्वास्थ्य, नैतिक शिक्षा र सामुदायिक सम्बन्धलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ । विद्यालयमा व्यवहारिक नागरिक शिक्षा अनिवार्य गरिनुपर्छ । युवालाई समुदायसँग जोड्ने स्वयंसेवी कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ । डिजिटल साक्षरता, मानसिक स्वास्थ्य सेवा र परिवार–केन्द्रित सामाजिक अभियानलाई विस्तार गर्नुपर्छ ।
समाजको सभ्यता त्यसका अग्ला भवनले होइन, कमजोर नागरिकप्रतिको व्यवहारले मापन हुन्छ । दुर्घटनामा घाइतेलाई अस्पताल पु¥याउने हातभन्दा भिडियो खिच्ने मोबाइल धेरै देखिन थाले भने त्यो समाज आधुनिक त अवश्य हुन्छ, तर मानवीय रहँदैन । एक महिनाका यी घटनाहरू संयोग मात्र होइनन्; ती नेपाली समाजका गहिरा घाउका लक्षण हुन् । अझै पनि ढिलो भएको छैन । राज्यले न्याय दिनुपर्छ, विद्यालयले चरित्र निर्माण गर्नुपर्छ, परिवारले संवाद फर्काउनुपर्छ, सञ्चारमाध्यमले जिम्मेवार बहस सिर्जना गर्नुपर्छ र नागरिकले नागरिकप्रतिको दायित्व सम्झिनुपर्छ ।
अन्ततः कुनै पनि राष्ट्रको भविष्य जीडीपीले मात्र निर्धारण गर्दैन । त्यो राष्ट्रका नागरिक कति संवेदनशील, जिम्मेवार र एकअर्काप्रति कति मानवीय छन् भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ । नेपालको सबैभन्दा ठूलो चुनौती अहिले आर्थिक होइन, सामाजिक चरित्रको संरक्षण हो । यदि हामीले यो चुनौती समयमै बुझेनौँ भने विकासका सबै उपलब्धि इतिहासका पानामा सीमित हुनेछन्, तर यदि बुझ्यौँ भने यही संकट नयाँ सामाजिक पुनर्जागरणको सुरुआत पनि बन्न सक्छ ।