दमक । सहरको सौन्दर्य केवल सडक र भवनले होइन, सार्वजनिक स्थानको अनुशासन, नागरिकको व्यवहार र स्थानीय सरकारको प्रभावकारी व्यवस्थापनले निर्धारण गर्छ। यही मान्यतालाई व्यवहारमा उतार्दै दमक नगरपालिकाले सडक, फुटपाथ, पार्किङ, फोहोरमैला, सार्वजनिक यातायातदेखि तार व्यवस्थापनसम्मका विषयमा कडाइका साथ नियम कार्यान्वयन गर्ने अभियान अघि बढाएको छ।

नगरपालिकाले अव्यवस्थित रूपमा रहेका तार हटाउनेदेखि सडक तथा फुटपाथ अतिक्रमण नियन्त्रण, एकतर्फी पार्किङ, सार्वजनिक स्थानमा धुम्रपान तथा मद्यपान नियन्त्रण र बसपार्कलाई व्यवस्थित बनाउनेसम्मका निर्णय कार्यान्वयनमा ल्याएको हो। नियम बनाएर मात्र छाड्नेभन्दा कार्यान्वयनका लागि नगर प्रहरी परिचालन गर्ने तयारीसमेत नगरपालिकाले गरेको छ।

नगरप्रमुख रामकुमार थापाका अनुसार दमकलाई व्यवस्थित, सुरक्षित र सुन्दर सहरका रूपमा विकास गर्ने उद्देश्यले विगतमा लागू गरिएका नियमलाई पुनः प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न लागिएको हो। उनका अनुसार पछिल्लो समय विभिन्न कारणले बजार तथा सार्वजनिक स्थानमा अस्तव्यस्तता बढेपछि नियम कार्यान्वयनलाई प्राथमिकतामा राखिएको हो।

अस्तव्यस्त तारदेखि व्यवस्थित सडकसम्म

दमकका सडक किनार र पोलमा छरपष्ट रहेका इन्टरनेट, टेलिफोन तथा केबलका तार व्यवस्थापनलाई नगरपालिकाले अभियानकै रूपमा अघि बढाएको छ। यसका लागि नेपाल टेलिकम तथा अन्य केबल प्रदायक कम्पनीसँग समन्वय थालिएको नगरप्रमुख थापाले बताए।

भदौ २० गते हुने रथयात्राको मुख्य रुटलाई समेत लक्षित गरेर तार व्यवस्थापन भइरहेको छ। रथयात्राअघि नै आवश्यक काम पूरा गर्ने गरी सम्बन्धित निकायसँग समन्वय भइरहेको नगरपालिकाले जनाएको छ।

नेपाल टेलिकम दमकले पनि नगरपालिकाको आग्रहअनुसार रथयात्रा रुटमा पर्ने अनावश्यक पोल तथा तार व्यवस्थापन गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको छ। टेलिकमले दमक नगरपालिका कार्यालयदेखि मामाचोकसम्म फाइबर विस्तारका क्रममा बिग्रिएको सडकखण्ड मर्मतका लागि पनि नगरपालिकासँग समन्वय भइरहेको जनाएको छ।

सडक सबैको, फुटपाथ व्यवसायका लागि होइन

नगरपालिकाले सडक तथा फुटपाथ अवरोध हुने गरी व्यापार सञ्चालन गर्ने, निर्माण सामग्री राख्ने तथा स्वीकृतिबिना विद्युत् पोल र सडकपेटीमा विज्ञापन सामग्री राख्ने कार्यमा रोक लगाएको छ।

सार्वजनिक सडक र फुटपाथ कुनै व्यक्ति वा व्यवसायीको निजी क्षेत्र नभई सबै नागरिकको साझा प्रयोगको स्थान भएकाले त्यसको संरक्षणलाई नगरपालिकाले प्राथमिकता दिएको हो। नियम उल्लंघन गरे सामान जफत गर्नुका साथै जरिवाना गर्न सकिने व्यवस्था गरिएको छ।

यसले सडक र फुटपाथ पैदलयात्रु तथा सवारीका लागि सहज बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।

पार्किङमा पनि अनुशासन

दमकको बजार क्षेत्रमा देखिने अर्को प्रमुख समस्या अव्यवस्थित पार्किङ हो। यसलाई व्यवस्थित गर्न महिनाको १ देखि १५ गतेसम्म सडकको पूर्वी भाग र १६ गतेदेखि महिनाको मसान्तसम्म पश्चिमी भागमा एकतर्फी पार्किङ गर्नुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ।

तोकिएको व्यवस्थाविपरीत पार्किङ गरे नगर प्रहरीले ह्वील लक गरी कारबाही गर्नेछ। पार्किङ व्यवस्थापन प्रभावकारी भए सडकमा हुने अनावश्यक जाम घट्नुका साथै पैदलयात्रु र व्यवसायी दुवैलाई सहज हुने नगरपालिकाको अपेक्षा छ।

सार्वजनिक स्थानमा धुम्रपान र मद्यपानमा रोक

नगरपालिकाले सार्वजनिक स्थानमा धुम्रपान, मद्यपान, खैनी तथा गुट्खा सेवनमा समेत रोक लगाएको छ। मन्दिर, विद्यालय र स्वास्थ्य केन्द्रको १०० मिटर क्षेत्रभित्र सुर्तीजन्य पदार्थ बिक्री तथा सेवन निषेध गरिएको छ।

सार्वजनिक स्थानलाई स्वस्थ र मर्यादित बनाउने उद्देश्यले गरिएको यस्तो व्यवस्थाले विशेषगरी बालबालिका, विद्यार्थी तथा सर्वसाधारणको स्वास्थ्य र वातावरणमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने अपेक्षा गरिएको छ।

बजारमा ठूला सवारीको समय निर्धारण

ठूला मालवाहक सवारीलाई बजार क्षेत्रमा प्रवेश तथा लोड–अनलोड गर्ने समयसमेत निर्धारण गरिएको छ। बिहान ९ बजेसम्म र साँझ ५ बजेपछि मात्रै त्यस्ता सवारीलाई बजार क्षेत्रमा प्रवेश गरी लोड–अनलोड गर्न दिइनेछ।

ढुंगा, गिटी र बालुवा ढुवानी गर्ने सवारीले अनिवार्य रूपमा सामग्री छोप्नुपर्नेछ। मालवाहक सवारीलाई रिङरोड प्रयोग गर्नुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ। यसबाट बजार क्षेत्रमा हुने ट्राफिक चाप, धुलो तथा दुर्घटनाको जोखिम घटाउने नगरपालिकाको उद्देश्य छ।

बसपार्कलाई बसपार्ककै रूपमा प्रयोग

छोटो तथा लामो दूरीका यात्रुवाहक सवारी बसपार्कभित्रै प्रवेश गर्नुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ। बसपार्कबाहिर टिकट काउन्टर राख्न तथा तोकिएका सडक क्षेत्रमा यात्रुवाहक सवारी रोकेर यात्रु चढाउने–ओराल्ने कार्यमा रोक लगाइएको छ।

बसपार्क व्यवस्थित नहुँदा मुख्य सडक नै यात्रु चढाउने–ओराल्ने स्थानमा परिणत हुने र त्यसले ट्राफिक व्यवस्थापनमा समस्या निम्त्याउने गरेको अवस्थामा नगरपालिकाको यो निर्णयले बजार क्षेत्रको यातायातलाई व्यवस्थित बनाउन सहयोग पुग्ने देखिन्छ।

सिटी सफारीमा पहिचानको व्यवस्था

दमकमा सञ्चालन हुने टेम्पो तथा सिटी सफारीलाई पनि पहिचानयोग्य बनाउन रंगअनुसार स्टिकरको व्यवस्था गरिएको छ। दमकमा दर्ता भएका सवारीलाई हरियो, दर्ता प्रक्रिया बाँकी रहेकालाई पहेँलो र दमकबाहिरका सवारीलाई रातो स्टिकर दिइनेछ।

नियमअनुसार स्टिकर नलगाई सवारी सञ्चालन गरे कारबाही गरिने नगरपालिकाले जनाएको छ। व्यस्त बजार क्षेत्रमा ठेला, सिटी सफारी वा अन्य सवारीबाट अनुमति नलिई मोबाइल व्यापार गर्नसमेत रोक लगाइएको छ। यस्तो अवस्थामा सामान जफत, जरिवाना वा दुवै कारबाही हुन सक्ने व्यवस्था छ।

फोहोर व्यवस्थापनमा नागरिकको जिम्मेवारी

सहर सफा राख्ने जिम्मेवारी केवल नगरपालिकाको मात्र नभई नागरिकको समेत भएको सन्देश दिन नगरपालिकाले फोहोर व्यवस्थापनमा स्रोतबाटै वर्गीकरणलाई प्राथमिकता दिएको छ।

सडकमा जथाभावी फोहोर फाल्न रोक लगाउँदै घर तथा व्यवसायबाट निस्कने फोहोरलाई स्रोतबाटै वर्गीकरण गर्न नगरपालिकाले आग्रह गरेको छ। घरपालुवा कुकुरलाई सडक तथा पेटीमा दिसापिसाब गराउने कार्यमा समेत रोक लगाइएको छ।

मजदुरदेखि सवारी चालकसम्मको व्यवस्थापन

नगरपालिकाले सडक तथा बजार व्यवस्थापनसँगै श्रमिकको सुरक्षालाई पनि आफ्नो योजनामा समेटेको छ। मजदुर कल्याण कोष स्थापना गरी कार्यान्वयन प्रक्रिया अघि बढाइएको नगरपालिकाले जनाएको छ।

त्यस्तै गैरनागरिक, अशक्त, वृद्ध तथा नाबालकलाई टेम्पो तथा सिटी सफारी सञ्चालनमा रोक लगाइएको छ। सार्वजनिक यातायातलाई सुरक्षित र जिम्मेवार बनाउने उद्देश्यले यस्तो व्यवस्था गरिएको नगरपालिकाको भनाइ छ।

नियम बनाउनेभन्दा लागू गर्ने चुनौती

दमकको पछिल्लो अभियानको महत्वपूर्ण पक्ष भनेको नियम निर्माणभन्दा त्यसको कार्यान्वयनमा जोड दिनु हो। सडकमा जथाभावी पार्किङ गर्ने, फुटपाथ ओगट्ने, फोहोर फाल्ने, सार्वजनिक स्थानमा धुम्रपान गर्ने वा अनुमति नलिई व्यापार गर्ने प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्न नगर प्रहरीले प्रत्यक्ष रूपमा अनुगमन गर्ने तयारी गरेको छ।

स्थानीय तहले नागरिकलाई सुविधा दिने मात्र होइन, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण र नागरिक अनुशासन कायम गर्ने जिम्मेवारी पनि लिनुपर्छ भन्ने दृष्टान्तका रूपमा दमकको यो अभियानलाई हेर्न सकिन्छ। नियम सबैका लागि समान रूपमा लागू गर्न सके यसको प्रभाव अझ व्यापक हुने देखिन्छ।

नगरप्रमुख थापाका अनुसार अभियानको उद्देश्य नागरिकलाई दुःख दिने वा व्यवसायलाई रोक्ने नभई सबैका लागि सहज, सुरक्षित र व्यवस्थित वातावरण तयार गर्नु हो। सडक, फुटपाथ, बजार, यातायात र सार्वजनिक स्थानलाई साझा सम्पत्तिका रूपमा संरक्षण गर्ने संस्कार विकास गर्न सके दमकको व्यवस्थापन अरू सहरका लागि पनि अनुकरणीय बन्न सक्ने नगरपालिकाको विश्वास छ।

व्यवस्थित सहर बनाउन ठूलो बजेटका भौतिक संरचना मात्र आवश्यक हुँदैनन्। सडकमा सही ठाउँमा पार्किङ गर्ने, फुटपाथ पैदलयात्रुलाई छाड्ने, फोहोर छुट्याएर दिने, सार्वजनिक स्थानमा धुम्रपान नगर्ने र यातायातका नियम पालना गर्ने जस्ता सामान्य अनुशासनले पनि सहरको स्वरूप बदल्न सक्छ। दमकले अहिले यिनै आधारभूत कुरालाई नियम र कार्यान्वयनसँग जोडेर अघि बढाएको छ।

यसको सफलता भने नगरपालिकाको निर्णयभन्दा पनि नियम कार्यान्वयनमा स्थानीय सरकारको दृढता र नागरिकको सहयोग कति रहन्छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्नेछ। यही पक्ष बलियो बनाउन सके दमकले व्यवस्थित बजार व्यवस्थापनको एउटा व्यावहारिक नमुना प्रस्तुत गर्न सक्नेछ।