उभौली : प्रकृति, संस्कृति र पहिचानको उत्सव

इटहरी ।  प्रत्येक वर्ष वैशाख शुक्ल पूर्णिमासँगै किरात राई समुदायले मनाउने उभौली चाड देशभर भूमेस्थानमा पूजा आराधना गर्दै सुरु भएको छ। प्रकृतिपूजक समुदायको यो महत्वपूर्ण पर्वलाई ‘साकेला’ नामले पनि चिनिन्छ। बाली लगाउनुअघि भूमिको पूजा गरी राम्रो उत्पादनको कामना गर्ने परम्परासँग जोडिएको उभौली, प्रकृतिप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्ने चाड हो।

उभौली चाड केवल एक दिनमा सीमित हुँदैन। वैशाख पूर्णिमादेखि सुरु भएर यो पर्व एक महिनासम्म विभिन्न सांस्कृतिक गतिविधिसहित मनाइन्छ। यस अवधिमा गाउँ–सहरका साकेला थानहरूमा ढोल र झ्याम्टाको तालमा ‘सिली’ नाच नाचिन्छ। सिली नाचमा प्रकृति, जनावर, चराचुरुङ्गी तथा दैनिक जीवनका क्रियाकलापहरूको अभिनय गरिन्छ, जसले मानव र प्रकृतिबीचको गहिरो सम्बन्धलाई जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

विशेषगरी पूर्वी नेपालका धरान, इटहरी, विराटचोक, दमकलगायत क्षेत्रमा उभौली उत्सवकै रूपमा मनाइन्छ। आधुनिक सहरका रूपमा परिचित धरानमा पनि यस चाडले छुट्टै रौनक ल्याएको छ। सामान्यतया हिपहप वा पाश्चात्य सङ्गीतमा रमाउने युवा पुस्ता अहिले मौलिक पहिरनमा सजिएर साकेला सिलीमा सक्रिय रूपमा सहभागी भइरहेका छन्। यसले नयाँ पुस्तामा आफ्नो संस्कृति जोगाउने चेतना बढ्दै गएको संकेत गर्छ।

उभौलीलाई ऋतु परिवर्तनको संकेतका रूपमा पनि लिइन्छ। गर्मी सुरु भएसँगै मानिस, पशुपंक्षी र चराचुरुङ्गी उँभो अर्थात् माथिल्लो भूभागतर्फ लाग्ने विश्वास गरिन्छ। यही ‘उँभो’ शब्दबाट ‘उभौली’ नाम रहन गएको मानिन्छ। यस अवसरमा पितृ पूजा गर्ने, प्रकृतिलाई धन्यवाद दिने र सामूहिक रूपमा नाचगान गर्ने चलनले समुदायबीचको एकता र भाइचारालाई अझ मजबुत बनाउँछ।

किरात समुदायअन्तर्गत राई, लिम्बू, सुनुवार र याख्खा जातिहरूले यस पर्वलाई आ–आफ्नो भाषाअनुसार फरक नामले चिनाए पनि यसको मूल भावना एउटै छ—प्रकृतिप्रति सम्मान र सहअस्तित्व। लिम्बूहरूले ‘चासोक’ वा ‘यक्वा तङनाम’, राईहरूले ‘साकेला’, सुनुवारहरूले ‘फोलष्यादर’ जस्ता नामले सम्बोधन गर्ने चलन छ।

उभौली पर्वले केवल धार्मिक वा सांस्कृतिक महत्व मात्र बोकेको छैन, यसले सामाजिक एकता र पहिचानलाई पनि सुदृढ बनाउँछ। साकेला सिलीमार्फत युवायुवतीहरूले आफ्नो मौलिक पहिरन, भाषा र संस्कृतिलाई जगेर्ना गर्दै नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गरिरहेका छन्।

सरकारले पनि यस पर्वको महत्वलाई स्वीकार गर्दै वैशाख पूर्णिमालाई किरात चाडका रूपमा मान्यता दिएको छ र सार्वजनिक बिदासमेत दिने व्यवस्था गरेको छ। यसले उभौलीलाई राष्ट्रिय पहिचानको पर्वका रूपमा स्थापित गर्न सहयोग पुर्‍याएको छ।

यसरी उभौली केवल एउटा चाड मात्र नभई प्रकृति, संस्कृति र समुदायबीचको गहिरो सम्बन्धको प्रतीक हो। बदलिँदो समयसँगै आधुनिकताको प्रभाव बढ्दै गए पनि यस्तो मौलिक चाडले नेपाली समाजलाई आफ्नो जरा र पहिचानसँग जोडिराख्ने महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको छ।