कृषिमा विषादी र कृषकको चिन्ता

बाँझिँदो खेतबारी र बढ्दो विषादी प्रयोगले नेपाली कृषि संकटमा

नेपालको कृषि क्षेत्र आज गम्भीर मोडमा पुगेको छ । पहाडदेखि तराईसम्मका खेतबारी बाँझिँदै गएका छन् । अघिल्ला पुस्ताले गर्वका साथ आत्मनिर्भर रहँदै गरेको खेतीकिसानी अहिले न घाट न मुना भएको पेशा बनिसकेको छ ।

बाँझिँदो खेत र घट्दो उत्पादन

राष्ट्रिय कृषि गणना, २०७८ का तथ्यांकले देखाउँछ — देशभर अहिले करिब ६० हजार ५४२ हेक्टर जमीन अस्थायी बाँझो छ, जुन एक दशकअघिको तुलनामा करिब दोब्बर हो । मध्यपहाडका जिल्लामा खेतीपाती गर्न छाड्ने दर उच्च छ । बाँदर आतंक, युवाहरूको विदेश पलायन, र कामदार अभावका कारण धेरै खेतबारी बाली नलगाई वर्षौँसम्म बाँझो बसिरहेका छन् ।

त्यसैबीच, पहाडका गाउँहरूमा बसाइँसराइ बढेर खेत झाडी र वनमा परिणत भइरहेका छन् । उत्पादन घट्दै गएपछि किसानको मनोबल कमजोर भएको छ ।

विषादीको निर्भरता र माटोको संकट

उत्पादन बढाउने मोहमा किसानले अत्यधिक रासायनिक मल र विषादी प्रयोग गर्न थालेका छन् । यसले माटोको उर्वराशक्ति नष्ट गरिरहेको छ । जैविक पदार्थ घट्दै जाँदा माटो ‘मरेको’ जस्तै बन्न थालेको छ । विषादी र रासायनिक मलको अत्यधिक प्रयोगले मानव स्वास्थ्य, पानीका स्रोत र जैविक विविधता सबैमा प्रतिकूल असर पार्दै छ ।

प्लटिङ र कृषिजमिनको क्षय

शहरी विस्तारको नाममा कृषिजमिन प्लटिङ गरी घरघडेरी बिक्री गर्ने प्रवृत्ति तीव्र भएको छ । राष्ट्रिय तथ्यांक कार्यालयका अनुसार, एक दशकमा कृषिकर्मका लागि प्रयोग हुने जमीन १२।४ प्रतिशतले घटेको छ । तराईका उब्जाउ खेतहरूमा पनि घर र व्यापारिक संरचना ठडिँदै गएपछि उत्पादनशील जमीन हराउँदै गएको छ ।

कृषकको समस्या र सरकारी उदासीनता

नेपालमा अहिले करिब ४१ लाख ३० हजार किसान परिवार छन् । तीमध्ये धेरैजसोले धान, मकै र गहुँ बाहेकका बालीमा न्यूनतम समर्थन मूल्य नपाएको गुनासो गर्छन् । उत्पादन लागत बढ्दो छ, तर बजार मूल्य स्थिर छैन । जलवायु परिवर्तन, सुक्खा, खडेरी र अतिवृष्टिले पनि कृषकको जोखिम बढाएको छ ।

नीति त बनेका छन्, तर कार्यान्वयन कमजोर छ । किसानका माग र आन्दोलन वर्षेनी दोहोरिनु यसको प्रमाण हो ।

दिगो समाधानको बाटो

अब देशले विषादीमुक्त र आत्मनिर्भर कृषितर्फ फर्किनै पर्छ । स्थानीय तहहरूले जैविक खेतीलाई प्रोत्साहन गर्न बजेट छुट्याउनुपर्छ । युवा पुस्तालाई कृषि उद्यमीका रूपमा स्थापित गर्न प्राविधिक सहयोग, लगानी सुरक्षा र बजार सुनिश्चितता आवश्यक छ ।

सरकार, निजी क्षेत्र र सहकारीबीच सहकार्य गरी दिगो कृषि नीति कार्यान्वयन गर्न सके मात्र बाँझो खेतमा पुनः हरियाली फर्कन सक्छ ।

अन्त्यमा

विषादीको निर्भरता र बाँझिँदो खेतबारीको समस्या केवल किसानको निजी दुःख होइन — यो सम्पूर्ण राष्ट्रको चिन्ता हो । माटो, पानी र किसान बचाउनु भनेको देशको भविष्य बचाउनु हो ।